Akvaryum Ve Su Kimyası !
Genel olarak kimyasınını belirlemek için suyun ölçülebilir dört
temel özelliği mevcuttur. Bunlar Ph, kararlılık (buffering)
kapasitesi (KH), genel sertlik (GH) ve tuz konsantrasyonu (salinity).
Bunlara ek olarak da mineraller ve diğer elementler
belirleyicidir.
pH
pH suyun asit, bazik veya nötr olup olmadığını belirler.
Logaritmik pH skalasında; 7 pH nötr, 7 nin altı asit, 7 nin üstü
bazik (veya alkalin) su manasına gelir. Logaritmik olduğu için 5.5
pH değerine sahip olan bir su , 6.5 pH değerine sahip olan bir
sudan 10 katı kadar daha asidiktir. Bundan dolayıda suyun pH
değerlerinde küçük miktar, fakat ani değişiklikler balıklar için
tehlikeli olabilir (bu tarz uygulamalar balıklarda stres yaratır).
Akvaryum severler için önemli iki dikkat
edilmesi gereken husus :
(1) Ani pH değişiklikleri balıkları strese sokar ve bundan
kaçınılmalıdır. Günlük pH değişiminin 0.3 den fazla olmasının
akvaryum balıklarını strese soktuğu bilinmektedir, bundan dolayıda
pH değerinin sabit ve kararlı olması balıkların sağlığı açısından
önemlidir.
(2) Her balık türünün kendi doğal ortamında yaşadığı suyun pH
değerleri değişiklikler göstermektedir. Bazı türler asidik suyu
tercih ederken (örnek: diskus, melek balığı, neon, kardinal vs.),
bazı türlerde bazik suyu tercih etmektedir (Malawi, Tanganyika
chiclidleri). Bundan dolayıda beslediğiniz balığın isteklerine
uygun pH değerini sağlamanız gerekmektedir.
Kararlılık (buffering) Kapasitesi (KH,
Alkanite)
Kararlılık kapasitesi, asit veya bazik maddeler katıldığında suyun
pH değerini kararlı ve sabit tutma özelliğidir. pH ve kararlılık
kapasitesi birbirleriyle direk olarak ilişkilidir ve birbirlerini
etkilerler. Eşit miktarlarda asit ve nötr su karıştırıldığında,
suyun pH değerinin asitinkinin yarı değerine ulaşacağı beklenir ki
pratikte genellikle böyle sonuçlanmaz. Eğer suyun yeterli miktarda
kararlılık değeri varsa, bu eklenen asidi yutacak ve nötralize
edecek dolayısıyla pH değerinde önemli bir değişiklik
olmayacaktır. Suyun kararlılık değerini büyük bir süngere
benzetebiliriz: asit eklendikçe sünger bunu yutarak suyun pH
değerini değiştirmemektedir. Süngerin doyma limiti aşıldığı (ki
kararlılık kapasitesinin doygunluk noktası) anda, suya eklenen
asit, pH değerini hızlı bir şekilde değiştirecektir.
Kararlılık kapasitesinin durumlara göre hem olumlu ve hem de
olumsuz yanları bulunmaktadır. Akvaryum suyundaki nitrojen
çevriminin sonucunda nitrik asit (nitrat) açığa çıkar. Yeterli
kararlılık kapasitesi yoksa zaman içerisinde pH düşer (olumsuz),
yeterli miktarda kararlılık kapasitesi varsa pH değeri oynamaz
sabit kalır (olumlu). Sert çeşme suyu yüksek kararlılık
kapasitesine sahiptir. Eğer yüksek pH değerine sahipse asit
değerini aşağıya sabit bir değere çekmek zorlaşır. Kararlılık
kapasitesi kayda alınmadığı için, tecrübesiz akvaryum severler
suyu istedikleri değere çekmede başarısız olurlar.
Tatlısu akvaryumlarında, suyun kararlılık kapasitesini etkileyen
temel maddeler su içerisindeki çözülmüş karbonat ve
bikarbonatlardır. Bundan dolayıda kararlılık kapasitesi yerine
karbonat sertliği(KH) , alkanite gibi terimler de zaman zaman
kullanılmaktadır. Teknik olarak aynı olmamakla birlikte,
akvaryumculukta pratik olarak eşdeğer kabul edebiliriz.
Akvaryumunuzun kararlılık kapasite ihtiyacı ne olmalıdır? Çoğu
akvaryum test kitleri KH ölçmektedir. Yüksek KH değeri, suyunuzun
pH değişikliklerine daha dirençli olduğunu gösterir. Zaman
içerisinde suda pH değerinin oynamaması için suyun yeterli KH
değerine sahip olması gerekmektedir. Eğer KH değeriniz 4.5
altındaysa , akvaryumunuzun pH değerine dikkat etmeniz gerekir
(haftalık olarak pH değerinizin sabit olup olmadığını test
ediniz). Periyodik olarak su değiştirmeyi ihmal ettiğiniz
zamanlarda bu oldukça önemlidir. Zaman içerisinde nitrojen
çevriminin bir ürünü olan nitrat suyu düşük pH seviyelerine
çekecektir. Böyle bir durumdaki pH değişikliği sudaki nitrat
miktarına ve suyun KH değerine bağlı olarak değişmektedir. pH
değeriniz aylık olarak 0.2 değerinde düşmekteyse iki şey
yapabilirsiniz: suyun KH değerini yükseltmek veya periyodik olarak
akvaryum suyunun belli oranlarda değiştirilmesi (sağlıklı olanı
ikinci yöntemdir ). KH değeri balıkları etkilemez, bundan dolayı
da balık türlerine göre KH değeri belirlenmemiştir.
Önemli not: Distile edilmiş suyu akvaryumda direk olarak kullanmak
uygun değildir. Distile olduğu için KH değeri sıfırdır, buda çok
küçük düzeylerde asit eklendiğinde suyun asit değerini büyük
ölçekte etkilediğinden balıklarda stres yaratır. Kararsız
yapısından dolayı distile su kesinlikle kullanılmamalıdır. Distile
su, (klor, klorominlerden arındırılmış) çeşme suyu ile aşılanmalı
veya mineral, tuz içeren maddeler katarak hazırlanmalıdır.
Genel Sertlik (GH)
Genel sertlik çözülmüş kalsiyum ve magnezyum ionlarının
konsantrasyonunu belirler. Balıklar yumuşak su veya sert su tercih
eder denildiğinde, kastedilen suyun GH değeridir (KH değil). GH,
KH ve pH her nekadar birbirlerinden ayrı parametreler de olsalar,
bir dereceye kadar birbirlerini etkilerler, bundan dolayı da bir
diğerini ayarlamadan diğerini ayarlamak zordur.
Mesela sert su genellikle kireçtaşının yoğun olduğu su
yataklarından çıkar. Kireçtaşı kalsiyum karbonat içerir, bu da
suyun hem GH (kalsiyumdan dolayı), hem de KH (karbonattan dolayı)
değerlerini artırır. KH da sudaki asidi yutan bir sünger gibi
davranarak pH değerini yükseltir.
Bundan dolayıdırki akvaryumculuğa yeni başlayanlara, mutlaka
gerekli değilse, bu parametrelerle kimyasallar katarak veya
akvaryum dükkanlarında satılan ilaçlarla ayarlama yapmaları
tavsiye edilmez.
Tuz Konsantrasyonu (tuzluluk, salinity)
Tuz konsantrasyonu suda çözülmüş olan maddelerin toplam miktarını
belirtir. Tuz konsantrasyonu ölçümü, GH ve KH yi oluşturan
komponentleri içerdiği gibi suda çözülmüş olan diğer
komponentleride kapsar (örnek: sodyum). Suyun tuz konsantresi daha
çok deniz akvaryumlarında önemlidir, tatlısu akvaryumlarında, pH,
KH ve GH değerlerini bilmek yeterlidir. Tuz konsantrasyonu
spesifik gravite (çözeltinin ağırlığının, aynı hacimdeki saf suyun
ağırlığına oranı) değeriyle ölçülür. Ölçüm için hidrometre
kullanılır.
Mineraller ve Diğer Elementler
pH, KH, GH ve tuz konsantrasyonuna ek olarak suyun içerisinde
başka maddelerde bulunmaktadır. Bu maddelerin suda bulunması (veya
bulunmaması) bazı durumlarda önemlidir:
nitrat, belli konsantrasyonun üzeri balıklarda stres yaratır
(genellikle 25 mg/litre üzeri) daha yüksek değerler öldürücüdür.
Bitkili akvaryumunuz varsa nitrat bitkiler tarafından besin olarak
kullanılır ama yüksek konsantrasyonlarda akvaryumunuzda ve
bitkiler üzerinde istenmeyen alg (yosun) oluşumu başlar ve zaman
içerisinde bitkilerinizinde bozulmasına sebep olur.
Fosfat, nitrat gibi fosfat konsantresi yüksek olan akvaryumlarda
alg problemi başlar ki buda istenmeyen bir durumdur. Bitkili
akvaryumlarda ideal fosfat konsantrasyonu 0.2 mg/litre veya aşağı
aşağısıdır. Piyasada satılan akvaryum bitki gübrelerinin
birçoğunda fosfat bulunmaktadır, satın alırken fosfat içermeyen
bitki gübresi almak en doğrusudur.Demir, manganez ve diğer
elementler. Bitkilerin gelişimi için demir önemli bir elementtir
fakat yüksek oranlar balıklar için tehlikelidir. Klor, klorominler.
Çeşme ve içme sularımızda suyu dezenfekte için kullanılırlar ve
her iki madde de balıklar için zehirleyicidir.. Klor uçucudur
fakat kloromin uçucu değildir. Yani suyumuzda klor varsa su
akvaryumumuzda kullanılmadan önce 24 saat bekletilirse klor
kalmayacaktır fakat suyumuz aynı zamanda da kloramin içeriyorsa bu
yöntemle kloraminlerden kurtulamazsınız. En iyi yöntem çeşmeye
bağlayacağınız aktif karbon filtredir, bu her iki maddeyi
bünyesine alır ve klor ve klorominden arındırılmış su verir. Diğer
bir yöntem ise akvaryumcularda satılan klor, kloromin giderici
ilaçlardan prospektüsünde tarif edildiği miktarda kullanmaktır.
Su Parametrelerinin Ayarlanması
Suyun Sertleştirilmesi (GH ve/veya KH ın yükseltilmesi)
Aşağida anlatılan ölçüm değerleri yaklaşık olarak hesaplanmıştır,
bu işlemleri yaparken daha kesin sonuçlara ulaşmak için test
kitiyle ölçüm yapınız. Başlangıç suyunuzun karbonat sertliği aşırı
yumuşaksa (1 KH ve aşağısı) suya ekleyeceğiniz karbonat pH
değerinizi değiştirecektir. Hem GH hem de KH değerinizi yükseltmek
için, suyunuza kalsiyum karbonat (CaCO3) ekleyiniz. 100 litre suya
ekleyeceğiniz ½ çaykaşığı kalsiyum karbonat, KH ve GH değerinizi
1-2 dH yükseltecektir. GH değerini yükseltmeden KH değeri
yükseltilmek isteniliyorsa suyunuza sodyum bikarbonat ekleyiniz
(NaHCO3). 100 litre suya ekleyeceğiniz ½ çaykaşığı sodyum
bikarbonat, KH değerinizi 1 dH yükseltecektir.
pH Değerinin Yükseltilmesi ve Düşürülmesi
Kimyasallar ekleyerek pH değerinizi yükseltebilir veya
düşürebilirsiniz. Suyun kararlılık kapasitesine bağlı olarak bu
işlem genellikle zordur. Dengeli olarak pH değerini yükseltmek ve
düşürmek için KH değeriylede oynamak gerrekir. Genel yöntem bir
önceki paragrafta anlatıldığı gibi suya karbonat ekleyip suyu
denge değerine (kararlı yapıya) getirmek ve pH değerini istenilen
seviyede ayarlamaktır. Suyun pH değerini düşürmek için hidroklorik
asit kullanılabilir (tecrübeli akvaryumculara tavsiye edilir).
Kullanılacak miktar suyun kararlılığına bağlıdır. Bu işlem
yapılırken oldukça dikkatli davranmak gerekir. En iyi yöntem
akvaryumunuzdan belli miktarda su (hacmini hesaplayıp not alın)
bir kaba konulur ve KH, pH değeri ölçülür. Daha sonra damlalıkla
asit eklenir ve daimi olarak pH ölçümü yapılır. Eğer suyun KH
değeri yüksekse, ilk başlarda eklediğiniz asit yutulacak ve pH
değerinde bir süre düşme olmadığını gözleyeceksiniz. İstenilen pH
değerine ulaşıldığında kaç damlada bu değere ulaştığınızı not alın
ve akvaryum suyunuzun hacmine oranlayarak akvaryumunuza kaç damla
asit koyacağınızı hesaplayarak uygulayınız (akvaryumunuzun net su
hacmini hesaplayın,yani, dipteki kum, kayalık veya benzeri
aksesuarların hacmini hesaba katmayın).
Dikkat: Her türlü teknik asitle oynamak dikkat edilmediğinde
sağlığınız açısından tehlikelidir. Herhangi bir temas durumunda o
bölgeyi bol su ile yıkayınız ve daha önemli durumlarda acil olarak
doktora gidiniz. Bu malzemeleri çocukların ulaşamayacağı yerlerde
saklayınız.
Bir diğer asitte fosforik asittir (genellikle akvaryumcularda
satılan asit düşürücü ürünler fosforik asit içerir). Fosforik asit
suyu 6.5 pH değerine doğru çekmeye çalışır. Dezavantajı fosfor
içerdiği için yüksek düzeyde kullanıldığında, akvaryumunuzda zaman
içerisinde ciddi alg problemleri başlar. Hidroklorik aside göre
avantajı ise, pH ın daha kararlı bir yapıda düşürülmesidir.
KH değerini ayarlamadan pH değerini emniyetli bir şekilde
düşürmenin diğer yöntemi ise akvaryuma karbondioksit (CO2)
dozajlamaktır. Karbondioksit suda çözülürken bir kısmı karbonik
asite dönüşerek suyun pH değerini aşağı çekmektedir. Bu işlem için
karbondioksit tüpü, regülatörü, ince ayar vanası, kabarcık
sayıcısı ve CO2 reaktörü gerekmektedir; genellikle bitkili
akvaryumlar için tavsiye edilir.
Suyun pH değerini yükseltmek için sodyum bikarbonat kullanmak en
pratik yöntemdir. Sodyum bikarbonat pH değerini, kullanılan
miktara göre, 8.2 kararlılık değerine doğru yükseltecektir.
Suyun Yumuşatılması
Bazı balık türleri (diskus, melek, kardinal tetra, neon, vs)
yumuşak suyu severler. Sert suda yaşamlarını sürdürebilselerde,
üretim söz konusuysa yumuşak suya ihtiyaçları vardır.
Evlerimizde kullandığımız içme suyu hazırlamak için kullandığımız
su yumuşatma cihazları, iyon değişim sistemiyle çalışmaktadırlar.
Bu cihazların içerisinde bulunan reçine, sudaki magnezyum ve
kalsiyum iyonlarını alırlar ve bunun yerine suya sodyum iyonu
bırakırlar. Teknik olarak yumuşak su elde etmiş olduğunuz halde,
yumuşak suda yaşayan türler sodyumdan da hoşlanmazlar. Bundan
dolayıda bu tarz su yumuşatma cihazları akvaryumlar için uygun
değildir.
Yumuşak su elde etmenin en iyi ve en pratik yöntemi ters osmos
arıtma sistemi kullanmaktır. Bu sistemlerin en basit olanları
(evde kullanılan sistemler) bir mekanik partikül filtresi
(genellikle 5 mikron) onun arkasında sudaki klor, klorominleri
yoketmek için aktif karbon filtre ve devamında ters osmos
prosesinin oluştuğu membran filtre bulunmaktadır. Bu tarz bir
fitrasyonla, saf suya yakın (%96-99 saf) su elde edebilirsiniz. Bu
tarz bir fitrasyon sudaki kalsiyum, magnezyum, karbonat, hemen
hemen bütün elementler, sudaki parazitler, diğer organik maddeleri
geçirmeyerek safa yakın bir su elde eder. Daha öncede belirtildiği
gibi saf su akvaryumda kullanılmaz. En pratik yöntem klor,
klorominlerden arındırılmış çeşme suyunun belli oranlarda
aşılanmasıdır. Bir diğer yöntem ise kalsiyum karbonat, sodyum
bikarbonat, magnezyum sülfat gibi kimyasallar ekleyerek suyun
sertliğinin ayarlanmasıdır.