Balıklarda Genetiklik !
Balıklarda boy, renk, albinoluk, yüzgeç uzunluğu gibi şeyler
genetik faktörlerden ileri gelir. Bu yüzden bu gibi şeyleri bilmek
ve kontrol etmek istiyorsak işin temelini, yani genetiğini
bilmeliyiz. Yazı başlarda biraz uzun ve sıkıcı olabilir, zevksiz
bir roman gibi gelebilir ancak baştaki kavramları öğrenildikten
sonra yazının devamında çok zevkli ve işinize yarayacak şeyler
öğrenebilirsiniz.
Yazıda kullanacağım bir kaç terimi açıklamak
istiyorum.
Genlerde baskınlık diye bir kavram vardır. Örneğin sağlıklı gen
hastalığa, siyah göz maviye, siyah saç sarıya, A kan gurubu 0 kan
gurubuna, ve var yoka karşı baskındır. Baskınlığın dışında eş
baskınlık diye bir durum da vardır. Bunu en iyi insanın kan
gurubunda görebiliriz. Örneğin A ve B kan gurupları 0'a baskındır
ancak birbirlerine baskın olmadıkları için (eş baskın oldukları
için) AB diye bir gurup vardır. A ile 0 eş baskın olsa A0 diye bir
gurup da olabilirdi ancak A ve 0 birleşmesinde A baskın olduğu
için kan gurubu A oluyor. Baskın ve eş baskın dışında bir de
çekinik gen vardır. İlk örnekte belirttiğim sağlıklı - hastalıklı
durumda, hastalıklı çekiniktir, yine takip eden örneklerde mavi ve
sarı çekiniktir.
2 siyah saçlının sarışın bir çocuğunun olabilmesi insanın görünen
dışında bir şeyler taşıdığını gösterir. Bu da genotip ve fenotip
denilen 2 kavramı anlamamıza yardımcı olur. Fenotip dış
görünüştür, genotip ise iç görünüştür diyebiliriz. Daha açmak
gerekirse; A kan guruplu bir insanın kan gurubu A derken, saçı
sarı derken, fenotipinden bahsedilir. Genotip ise genlerinde
saklanana bilgidir ve baskınlık kurallarına göre fenotipi
oluşturur. Genotip A0 olur ise fenotip A olur, genotip AA olursa
da fenotip A olur. Fark ise A0 yavrusuna 0 veya A (%50 ihtimal)
kan gurubu genini verebilirken AA sadece A'yı verir.
Somut örneklere geçelim. Örneğin A kan gurubunda bir anne ile B
kan gurubundan bir babanın çocukları var. Bu bilgi çocuklar
hakkında bilgi edinebilmemiz açısından yeterli değildir. Çünkü
annenin AA genotipinde mi A0 genotipinde mi olduğunu bilmiyoruz,
babanın da öyle. Diyelim ki anne A0 baba B0 genotipinde. Bu
durumda A ve B; 0'a baskın oldukları için A ve B fenotiplerinde
olurlar. Bunların çocuklarına göz atalım. Çocuk olurken anneden
herhangi bir, babadan da herhangi bir gen gelerek yavruyu
oluşturur. Yani anneden bir çift genin biri, babadan da bir çift
genin biri gelir, böylece yavrunun da bir çift geni olmuş olur. Bu
rastgele gelen genler canlıların çeşitliliğini sağlayan en önemli
olaylardan biridir. Anneye A0, babaya B0 dedik. Sol baştaki
annenin A'sı geliyor, babanın da B'si geliyor ve AB oluşuyor.
Anneden A babadan 0 gelince A0 oluşuyor. Anneden 0 babadan B
gelince B0, Anneden 0 babadan da 0 gelince 00 oluşuyor.
A0 x B0
AB A0 B0 00
Doğacak çocuk 1/4 ihtimalle AB kan gurubunda (hem genotip hem
fenotip olarak), 1/4 ihtimalle A kan gurubunda (A0 genotipi), 1/4
ihtimalle B kan gurubunda (B0 genotipi), 1/4 ihtimalle de 0 kan
gurubuna (00 genotip) sahip olacaktır. Yani bu örnekte balık
olsaydı 100 yavrudan ortalama 25'erli şekillerde dağılım olurdu.
Bu demek değildir ki tam olarak 25 sayısında olacak. Bu bir
olasılık hesabıdır. Örneğin parayı attığınızda yazı gelme ihtimali
1/2'dir. Ama bu 2. defa attığınızda tura geleceği anlamına gelmez.
500 defa üst üste yazı da gelebilir ama 500 defa yazı gelmesinden
sonra bile yazı veya tura gelme ihtimali eşit ve hala 1/2'dir.
(Balıklarda kan gurubu insanlar gibi değildir, sadece örnek vermek
amacıyla belirttim.)
En önemli konu genotip ve fenotip meselesini anlamaktır. Genotipi
bilmemiz sonraki alacağımız yavrular açısından oldukça iyi
olacaktır. Mesela 0 kan gurubunun genotipinin 00 olduğunu tahmin
edebiliyorsanız konuyu anlamışsınızdır. Çünkü A ve B'den herhangi
biri olsaydı baskın olacağından o fenotipi ele geçirirdi.
Çok tartışılan albinoluk meselesine gelelim. albino da renk
pigmenti eksiktir. Bu gen yoktur. Bu olay ilk başta genellikle
mutasyonla ve gen aktarılmaması ile olur daha sonra bu yavru
yaşarsa kendi yavruları da renk genini taşımaz. Doğada albino
balıklar renklerini değiştirip ortama adapte yetenekleri
olmadıkları için kolay av olurlar. Şimdi 2 tane albino balığımız
var diyelim. Bunların Renk genleri CC olsun. C yi yok yerine
kullanıyorum. Boşluk farzedebiliriz. R'yi de renk geni olarak
kullanıyorum. İki balık da albino.
CC x CC
CC CC CC CC
Görüldüğü gibi tüm yavrular albino oluyor. Gen olmadığı için
yavrulara aktarılamıyor. Yani 2 albinonun yavrusu hep albinodur.
Diyelim ki elimizde bir albino bir de renkli balığımız var. Bu
bilgi daha önce de belirttiğimiz gibi yavruların oranını saptamada
tam yeterli değil. Acaba baba RR olup da mı renkli, yoksa RC olup
da mı renkli? Tek renk geni olsa bile var yoka baskın olduğu için
renkli görünecektir. Biz farzedelim ki erkek RR şeklinde tam
sağlam genlere sahip. Bu durumda eşlerden birinden kesinlikle R
geni gelecek (çünkü genotip RR), birinden ise kesinlikle gen
gelmeyecektir (çünkü CC yani Yok Yok) Bu durumda tüm yavrular RC
olacaktır.
RRxCC
RC RC RC RC
Şimdi bu RC yavrular işimize çok yarayacak. Diyelim ki albino
boynuzlu vatozu çok seviyorsunuz, ama normalini de seviyorsunuz ve
bakıp üretip nesillerini elinizde tutabilmek için onlara tek
akvaryum ayırabiliyorsunuz. Bu durumda bu RC'ler sizin için ilaç
gibi. Nasıl mı? Doğacak yavrularına bakalım...
RCxRC
RR RC RC CC
Yavruların 1/4'ü siyah ve RR genotipli, 2/4'ü siyah ve RC
genotipli, 1/4'ü ise albino ve CC genotipli. Bu sayede bir çift
bulundurarak istediğiniz gibi yavru alabiliyorsunuz.
Peki bir balığın RC mi RR mi olduğunu nasıl anlayacağız?
Bunu dıştan bakıp anlamak imkansız. Genetik inceleme yapmadan
anlamanın tek yolu yavrusunu almaktır. Siyah bir balığı albinosu
ile çiftleştirdiğinizde albino çıkıyorsa balık RC dir, çıkmıyorsa
RR dir. Yalnız burada ihtimal olayına dikkat edilmeli. RC olan bir
balık ile CC olan bir balığın yavrularının ortalama yarısı RC,
yarısı CC olur. Ama şans bu ya yazı tura örneğinde denk gelinen
gibi hepsi RC de olabilir. Bu yüzden şunu diyebiliriz; siyah ile
albinonun yavrusunda 1 tane bile albino varsa siyah olan kesin RC
genotipindedir. Ama tamamı siyahsa çok çok büyük ihtimal RR
olmasının yanında çok küçük bir RC'lik ihtimali de vardır.
Bunun dışında RRxRR nin yavruları arasında albino balık çıkabilir.
Nasıl mı? Genin gelmemesi ile. Bu durum çok nadir görülen bir
durumdur ancak çoğu albinoların ilk çıkış noktası budur. Renk geni
hataya uğrayıp gelmez ise balık albino çıkabilir. Ancak
unutulmamalıdır ki RRxRR'den albino çıkması için ikisinden de
genin gelmemesi lazım. Eğer birinden gelmez ise ancak RC genli,
rengi normal balıklar çıkar ve albinoluk ancak bu RC lerin
yavrularında görülebilir.
Akraba eşleşmeleri sorun yaratır mı?
Hastalıklı gen çekinik bir gendir. Sağlıklı ise baskındır. Akraba
olmayan türlerdeki çiftleşmelerde birinde x hastalığı birinde y
hastalığı olsa bile eşlerin diğerinde uzak akraba olduklarından bu
hastalık görünme ihtimali çok azdır. O kadar fazla gen var ki
hastalıkların aynı olma ihtimali çok az. Bu durumda hastalıklı
gene karşı sağlıklı gen gelerek sağlıklı bireyler oluşturur. Ancak
albino örneğinde gördüğümüz gibi torunlar, kardeşler eşleşince bu
çekinik hastalık geni (o örnekte albinolukdu) ortaya çıkmakta.
Örneğin lethal (ölümcül) bir L geni olsun. Bu gen eğer LL olarak
gelirse o canlı ölür. Örneğin gelmeyen veya hastalıklı gen,
şekerin yıkımını sağlayan glikoz enziminin geni ise canlının
yaşaması mümkün değildir, yumurta halinden öteye geçemez. L'nin
sağlamı da K olsun. Örneğin bir tane KL balığınız var, görünüşü
sağlam ama genotipinde bir adet hastalık geni bulunmakta, birtane
de KK hem genotipi hem fenotipi sağlıklı balığınız var. Bunların
yavrusunu aldınız.
KL x KK
KK KK KL KL
Bu şekilde yavruların yaklaşık yarısı KK yarısı da KL olur ve
görüldüğü üzere hepsi yaşar. Ancak bu KL yavruların birbiriyle
veya KL ebeveyn ile çiftleşme durumunda iki taraftan L genleri
gelir ve yavruların yaklaşık 1/4'ü ölür. Bu gen L lethal geni
değil de diyelim ki bozuk omurga geni olsun. O zaman da Torunların
1/4'ü yamuk omurgalı olacaktır. Eğer 2 balık da genetik olarak
aynı hastalığa sahipse yavruların tamamı hasta olur (2 albinonun
yavrularının tamamının albino olması gibi). Yani genetik omurga
bozukluğu olan anne babanın tüm yavrularının genetik omurga
bozukluğu olur.
Balık boyu da genetik ile ilgilidir. Yalnız enteresan olarak uzun
boy çekiniktir. Bunun yaşamsal nedenleri vardır. Zor durumda
kalındığında besin sıkıntısında küçük canlılar yem bulabilirken
büyükler bulamaz. Örneğin dünyadaki bir değişimde tüm büyük
dinazorlar yok olurken, yakın akrabaları küçük sürüngenler çok
uzun süreden beri dünya üzerinde yaşamışlardır. Bu yüzden iri
balık elde etmek için en irileri seçip çiftleştirmek, küçük
olanlardan fazla medet ummamak lazım.
Apistogramma cacatuoides, Kılıç Kuyruk ve Discus gibi balıkların
popüler renkleri genetiğe dayalı yapay seleksiyonlarla
üretilmiştir. Kakadu'nun doğada akvaryumlardaki rengi gibi rengi
yoktur. Zaten olmasının imkanı da yoktur çünkü derhal av olur.
Doğada kırmızı renkleri mevcut ancak kırmızı rengi fazla balıklar
çiftleşip o renk bir miktar arttıkça o balıklar daha kolay av
olduğu için renkleri sınır değerlerde kalıyor ama akvaryumlarda
durum böyle değil. Avcı balıklarla bir arada bulundurmadığımızdan
türler kırmızı kalabiliyor. Kakadu'da da, Discus'da da Kılıç'da da
en kırmızı türler seçilerek yapay seleksiyonla göze hoş gelen
çeşitler üretildi. Ancak bu yapay seleksiyon çeşitliliği azaltıp
hastalık genlerinin de çıkmasına yardımcı oluyor. Örneğin bir Red
Marlboro Discus diğer Discuslar gibi hastalanınca, üreyince vb.
durumlarda rengini karartamaz. Bu özelliğini kaybetmiştir.